18 / 4 / 1372 ه ش استنساخ آن خاتمه يافت . حسن حسن‌زاده آملى ) . اين بود تمامت رساله استاد متألّه قزوينى ( رضوان اللّه عليه ) در « حركت جوهريه و تحوّلات ذاتيّه » كه به تحرير آن پس از تصحيح كامل تبرّك جسته‌ايم . رساله پيش از اين دو بار به طبع رسيده است و اغلاط بسيار فاحش به طبع اول آن روى آورده است ، و طبع دوم آن نيز خالى از اغلاط نيست . اكنون مطالبى را به عنوان تعليقات در بيان اشارات آن جناب در چند شماره تقديم مىداريم : تعليقه 1 : قوله ( قدس سرّه ) : « معرفت به آن مفتاح بسيارى از حقايق حكميه است » در اين تعبير ناظر به عبارت متأله سبزوارى در شرح غرر است كه فرمود : « و قد ابتنى على هذه المسألة مسائل مهمّة . . . » ( شرح حكمت منظومه ، ط ناصرى ، ص 244 ) أي قد ابتنى صدر المتألهين على مسألة الحركة الجوهريّة مسائل مهمّة : الف - يكى از آن حقايق حكميه و مسائل مهمّه ، حدوث جسمانى نفس است كه در به دو تكوين صورتى از صور طبيعيه منطبعه در ماده است ، و در تحت تدبير متفرد به جبروت به تدريج - يعنى به حركت جوهرى و تحوّلات ذاتى - رو به كمال نهاده تا به مرتبه تجرّد خيالى و تجرّد وهمى و تجرّد عقلى مىرسد و موجودى ابدى مىشود . در بيان اين حقيقت حكميه در نكته سيصد و سى كتاب هزار و يك نكته راقم تحرير شده است كه : يكى از اسرار بزرگ تحقيقات صدر المتألهين اين است كه جسم جامد در تحت تدبير متفرّد به جبروت ، به حركت جوهرى نطفه و علقه و مضغه مىشود ، و به مقام خيال و وهم و عقل مجرد مىرسد و روحانى مىگردد و با عقل فعّال كه روح القدس است مىپيوندد . ( پايان نكتهء 130 ) فالحقّ أنّ النفس الإنسانية جسمانية الحدوث و التصرّف ، روحانية البقاء و التعقل ، فتصرّفها في الأجسام جسماني ، و تعقّلها لذاتها و ذات جاعلها روحانى . و أمّا العقول المفارقة فهي روحانية الذات و الفعل جميعا . و الطبائع جسمانية الذات و الفعل جميعا .